اثر بخشی بسته آموزشی پیشگیری از مصرف مواد و سندرم نقص ایمنی (AIDS) اکتسابی بر کاهش مصرف مواد و رفتارهای پرخطر در دانشجویان

اثر بخشی بسته آموزشی پیشگیری از مصرف مواد و سندرم نقص ایمنی (AIDS) اکتسابی بر کاهش مصرف مواد و رفتارهای پرخطر در دانشجویان
دکتر معصومه بهبودی
دکتر معصومه بهبودی
دکتر معصومه بهبودی مدیریت مرکز دارای پروانه اشتغال از سازمان نظام روانشناسی و مشاوره جمهوری اسلامی ایران به شماره 1305 و مجوز مرکز از بهزیستی استان تهران

اثر بخشی بسته آموزشی پیشگیری از مصرف مواد و سندرم نقص ایمنی (AIDS) اکتسابی بر کاهش مصرف مواد و رفتارهای پرخطر در دانشجویان

معصومه بهبودی1، محسن احمدی طهور سلطانی2

1.گروه مشاوره، دانشکده علوم تریتی و مشاوره، دانشگاه آزاد اسلامی واحد رودهن، رودهن، ایران
2. مرکز تحقیقات علوم رفتاری، گروه روان شناسی بالینی، دانشگاه علوم پزشکی بقیه الله (عج)، تهران، ایران

چکیده

زمینه و هدف: با شروع دوره بزرگسالی نرخ رفتارهای پرخطر در افراد بالا می رود. تحقیقات نشان داده اند، آموزش های پیش گیرانه نرخ بروز رفتارهای پرخطر را کاهش می دهند. هدف از انجام پژهش حاضر بررسی اثربخشی بسته آموزشی پیشگیری از مصرف مواد و سندرم نقص ایمنی اکتسابی (AIDS) بر کاهش مصرف مواد و رفتارهای پرخطر در دانشجویان دانشگاه آزاد اسلامی واحد رودهن بود.

مواد و روش ها: پژوهش حاضر از نوع آزمایشی است. جامعه آماری پژوهش حاضر را کلیه دانشجویان دانشگاه آزاد واحد رودهن تشکیل می داد. شیوه نمونه گیری پژوهش حاضر دو مرحله ای بود. در ابتدا تعداد ۳۸۴ نفر دانشجو طبق جدول کرجسی و مورگان و به روش نمونه گیری طبقهای نسبی از بین دانشجویان دانشکده های مختلف انتخاب و به پرسشنامه رفتارهای پرخطر پاسخ دادند. پس از وارد کردن نمرات در نرم افزارSPSS، تعداد ۳۰ نفر از کسانی که بالاترین نمرات را در این مقیاس به دست آوردند، برای شرکت در پژوهش انتخاب شدند. سپس به طور تصادفی ۱۵ نفر را در گروه آزمایش و ۱۵ تن دیگر را در گروه کنترل قرار دادیم. از هر دو گروه ابتدا پیش آزمون با استفاده از پرسشنامه رفتارهای پرخطر به عمل آمد. سپس گروه آزمایش ۱۲ جلسه و هر جلسه ۹۰ دقیقه در کارگاه آموزشی پیشگیری از مصرف مواد و سندرم نقص ایمنی که به صورت گروهی اجرا شد شرکت کردند و در این مدت گروه کنترل در لیست انتظار باقی ماندند. در پایان جلسات آموزشی و پیگیری یک ماهه از هر دو گروه آزمون گرفته شد. برای تجزیه و تحلیل داده ها از طرح اندازه گیری های مکرر استفاده شد.

يافته ها: نتایج نشان داد در متغیرهای تمایل به مصرف مواد، رفتارهای پرخطر جنسی، رفتارهای ضداجتماعی و افکار خودکشی در مراحل پس آزمون و پیگیری نمرات گروه آزمایش نسبت به گروه کنترل کاهش معنی داری داشت.

نتیجه گیری: می توان نتیجه گیری کرد که بسته آموزشی پیشگیری از مصرف مواد و ابتلا به AIDS در کاهش مصرف مواد و رفتارهای پرخطر مؤثر است.

کلمات کلیدی: رفتارهای پرخطر، سندرم نقص ایمنی اکتسابی، مصرف مواد

مقدمه

علی رغم اینکه انتظار می رود تحصیلات دانشگاهی به دلیل افزایش سطح آگاهی، توان فکری و موقعیت اجتماعی از عوامل پیشگیری کننده در برابر آسیب هایی از قبیل سوء مصرف مواد عمل کند، ولی متأسفانه آمارها از گسترش روزافزون مصرف و سوء مصرف مواد در بین جوانان دانشجو حکایت می کنند. Johnston و همکاران (۲۰۰۸) در بررسی شیوع مصرف مواد در دانشجویان آمریکایی دریافتند که 4/82 ٪ دانشجویان، الكل و 6/43 % سیگار مصرف می کنند.

(1) .پژوهش Slutske (2005) نشان داد که ۱۸٪ از دانشجویان دانشگاه های آمریکا و ۱۵٪ از افراد غیردانشجو مصرف کننده الکل هستند (۲). Di Pietro ( ۲۰۰۷) به بررسی فاکتورهای مرتبط با مصرف حلال و حشیش در دانشجویان پزشکی پرداخت (۳). وی در این پژوهش که روی نمونه ای به حجم ۴۵۶ دانشجوی پزشکی انجام شد، به این نتیجه رسید که در میان این دانشجویان، بعد از الكل، تنباکو، حشیش و حلال، بیشترین فراوانی را داروهای روان گردان دارند. در واقع این داروها از جمله داروهایی بودند که در این پژوهش بیشتر تجزیه و تحلیل شدند.

Zarrabi  و همکاران (۲۰۰۹) در پژوهشی تحت عنوان شیوع شناسی مصرف مواد در دانشجویان دانشگاه گیلان به نتایج زیر دست یافتند: مصرف سیگار با 39/26% ، الكل با ٪۱۷ و مخدرها با 86/3 %، بالاترین فراوانی را دارند (۴). از طرف دیگر مصرف مواد به عنوان عاملی برای افزایش سایر رفتارهای پرخطر در نظر گرفته شده است. سوء مصرف مواد در نوجوانان و جوانان به طور همزمان با بسیاری از رفتارهای پرخطر دیگر از قبیل فعالیت جنسی، خشونت و خودکشی رخ می دهد (۵) در پژوهشی   Baskin- Sommerو Sommers(2006) نشان دادند که مصرف الکل و متا آمفتامین خطر خشونت، داشتن شرکای جنسی چندگانه و روابط جنسی محافظت نشده را بالا می برد (۶). آنها دلیل احتمالی چنین رابطه ای را این گونه گزارش کرده اند که: مصرف الکل و متاآمفتامین کارکردهای شناختی افراد را مختل می سازند. همچنین در پژوهشی که Rajae و Bayazi(2005) انجام دادند، نتایج حاکی از این بود که مصرف بالاتر الكل با فروانی کمتر استفاده از کاندوم در رفتارهای جنسی، داشتن رابطه جنسی زمانی که فرد تحت تأثير الكل قرار گرفته و داشتن شرکای جنسی بالاتر، همراه است (۷). خوشبختانه در دو دهه گذشته پیشرفت های معناداری در ایجاد برنامه های مؤثر برای پیشگیری از مصرف مواد در نوجوانان و جوانان رخ داده است. رویکردهای پیشگیرانه روی عوامل خطرساز و محافظت کننده مرتبط با شروع مصرف مواد تمرکز می کنند و در این زمینه به آنها آموزش هایی می دهند. اصولا پیشگیری از ابتلای افراد به سوء مصرف موادمخدر آسان تر از درمان است (۸). پیشگیری عبارت از به تأخیر انداختن با جلوگیری از شروع استفاده از مواد در جامعه است (۹)، یکی از روش های پیشگیری از سوء مصرف مواد، آگاه سازی افراد از خطرها و مضرات مواد مخدر و اصلاح نگرش افراد از مثبت به منفی نسبت به اعتیاد، معتاد و موادمخدر است (۱۰)، روان شناسان به چند دلیل پیشگیری را بهتر از درمان می دانند: نخست آنکه اغلب بررسی ها نشان می دهند که میزان اثربخشی روش های درمان اعتیاد چندان امیدوار کننده نیست و اغلب با عودهای مکرر همراه است (۱۱). دوم آنکه، برنامه های پیشگیری از سوء مصرف مواد در مقایسه با درمان اعتیاد از نظر هزینه کاملا به صرفه هستند. سوم آنکه، برنامه های پیشگیری احتمال آسیب های وخیم دوره بزرگسالی را به شدت کاهش می دهند (۱۲). به طور کلی در حال حاضر سه راهبرد برای محدود کردن سوء مصرف مواد در اغلب کشورهای جهان وجود دارد: ۱. راهبرد قانونی ۲. راهبرد درمانی ۳. راهبرد تربیتی – آموزشی (۷). از مهمترین فعالیت ها در زمینه راهبرد تربیتی – آموزشی، آگاهی دادن به افراد مختلف جامعه درباره علل روی آوردن به مواد، تأثیر داروها، خطرات بدنی و روانی – اجتماعی استفاده از مواد را می توان برشمرد. در حال حاضر بهترین مکان برای انجام چنین برنامه های پیشگیرانه، مراکز آموزشی مثل مدارس و دانشگاه ها است (۷).

موثرترین رویکردهای مبتنی بر پژوهش برای پیشگیری از سوء مصرف مواد در نوجوانان از نظریه های روانی – اجتماعی نشأت گرفته اند و عمدتا بر عوامل خطرساز و حفاظت کننده روانی – اجتماعی که موجب شروع مصرف مواد میشوند، تأکید می کنند (۱۳). یکی از رویکردهای مهم پیشگیری، رویکرد نفوذ اجتماعی است. پژوهش های انجام شده حاکی از آن است که مدل های مبتنی بر نفوذ اجتماعی، بسیاری از اصول بنیادی برنامه ای پیشگیری را در هم ادغام کرده اند (۱۴). از دیگر رویکردهای پیشگیری مؤثر، برنامه آموزش مهارتهای زندگی است. برنامه آموزش مهارتهای زندگی یک مداخله پیشگیرانه چند مؤلفه ای مبتنی بر رویکرد توانمندسازی روانی – اجتماعی است که بر آموزش مهارت های مقاومت در برابر مصرف مواد در چهار چوب مدل آموزش مهارتهای فردی اجتماعی عمومی تأکید می کند. این برنامه از طرف بسیاری از مؤسسه های علمی و پژوهشی از جمله انجمن روانشناسی آمریکا، مرکز پیشگیری از سوء مصرف مواد و دفتر پیشگیری از جرائم و بزهکاری نوجوانان، به عنوان مؤثرترین رویکرد پیشگیری شناخته و تمجید شده است (۱۵). Fraguela و همکاران (2002) اثر برنامه آموزش مهارتهای زندگی را ۴ سال پیگیری کردند و دریافتند که میزان مصرف مواد در افرادی که این آموزش ها را دریافت کرده بودند، به طور معناداری کمتر از گروه کنترل است (۱۶). به طور کلی، مطالعات زیادی به بررسی اثربخشی برنامه آموزش مهارتهای زندگی پرداخته اند و کارایی این برنامه را نشان داده اند (۱۷). نتایج این مطالعات حاکی از اثر پیشگیرانه رویکرد تقویت توانمندی که آموزش مهارت های زندگی از این رویکرد نشأت گرفته است بر مصرف حشیش، مشروبات الکلی و سیگار است.

با توجه به مطالب ذکر شده در بالا بر کسی پوشیده نیست که اجرای برنامه های علمی پیشگیری از مصرف مواد و سایر رفتارهای پرخطر به ویژه رفتارهای پرخطر جنسی در دانشگاه می تواند در کاهش میزان بروز و شیوع مصرف مواد، رفتارهای پرخطر و عوارض ناشی از آنها مؤثر باشد. از طرفی آموزش مهارتهای زندگی، بیشتر در پیشگیری مصرف مواد نقش داشته و جای یک بسته آموزشی که بتواند علاوه بر مصرف مواد، به سایر رفتارهای پرخطر مثل خودکشی و رفتارهای پرخطر جنسی بپردازد و آنها را کاهش دهد به شدت خالی است. لذا با بررسی های به عمل آمده در خصوص پیدا کردن برنامه متناسب با فرهنگ بومی کشور پژوهشگران موفق به پیدا کردن بسته آموزشی «راهنمای پیشگیری از مصرف مواد و ویروس نقص ایمنی انسانی در دانشجویان» شدند که به سفارش دفتر مقابله با مواد و جرم سازمان ملل متحد در ایران (UNODC)، تحت پروژه «اقدامات کشوری پیشگیری از مصرف مواد در جمهوری اسلامی ایران» در سال ۱۳۸۹ تهیه شده است (۱۸). در این بسته سعی شده بعضی مهارتهای مهم زندگی مثل مدیریت استرس، مقابله با احساسات و هیجانات، حل مسئله، ارتباطات و قاطعیت برای استفاده دانشجویان و مطالبی مانند عوامل خطر و محافظ در خانواده، نحوه برخورد والدین با دانشجویان در مراحل مختلف، حل اختلاف و بیان انتظارات برای استفاده والدین دانشجویان و رفتارهای پرخطر جنسی و نحوه پیشگیری از آنها پوشش داده شود. از آنجایی که طبق بررسیهای به عمل آمده تاکنون پژوهشی به بررسی اثربخشی بسته آموزشی مذکور در کشور و تعیین نقاط قوت و ضعف آن نپرداخته است. هدف اصلی این پژوهش پاسخ گویی به این سؤال است: آیا آموزش بسته آموزشی «راهنمای پیشگیری از مصرف مواد و ویروس نقص ایمنی انسانی در دانشجویان»در کاهش تمایل به مصرف دانشجویان مؤثر است؟

روش بررسی

پژوهش حاضر از لحاظ هدف جزو مطالعات کاربردی، از لحاظ روش جزو مطالعات آزمایشی (پیش آزمون – پس آزمون – پیگیری با گروه کنترل) و از لحاظ شیوه جمع آوری داده ها جزو مطالعات کمی است. جامعه آماری پژوهش حاضر را تمامی دانشجویان دوره کاردانی، کارشناسی و کارشناسی ارشد دانشگاه آزاد اسلامی واحد رودهن تشکیل میدادند که در نیمسال اول سال تحصیلی 1393-94 در دانشکده های مختلف این دانشگاه ها به تحصیل مشغول بودند و تعداد تقریبی آنها نزدیک ۱۵ هزار نفر بود. در پژوهش حاضر از شیوه نمونه گیری دو مرحله ای استفاده شد. در مرحله اول تعداد ۳۸۴ نفر دانشجو طبق جدول کرجسی و مورگان (۱۹) و به روش نمونه گیری طبقه ای نسبی از بین دانشجویان دانشکده های مختلف انتخاب و پرسشنامه رفتارهای پرخطر روی آنها اجرا شد. پس از وارد کردن نمرات در نرم افزار SPSS تعداد ۶۰ نفر از کسانی که بالاترین نمرات را در این مقیاس کسب کردند، برای شرکت در پژوهش انتخاب، سپس به طور تصادفی ۳۰ نفر در گروه آزمایش و ۳۰ نفر دیگر در گروه کنترل قرار گرفتند. از هر دو گروه ابتدا پیش آزمون با استفاده از پرسشنامه رفتارهای پرخطر به عمل آمد. سپس گروه آزمایش به مدت ۱۲ جلسه و هر جلسه به مدت ۹۰ دقیقه در کارگاه آموزشی پیشگیری از مصرف مواد و سندرم نقص ایمنی که به صورت گروهی اجرا می شد، شرکت کرد. در این مدت گروه کنترل در لیست انتظار باقی ماندند. در پایان جلسات آموزشی از هر دو گروه پس آزمون گرفته شد و در نهایت برای رعایت اصول اخلاقی پس از مرحله پس آزمون برای گروه کنترل نیز دوره آموزشی برگزار شد. معیارهای ورود به مطالعه عبارت بودند از: رضایت و تمایل آگاهانه برای شرکت در پژوهش؛ مبتلا نبودن به هر نوع بیماری روان شناختی؛ نداشتن هرگونه بیماری جسمانی حاد؛ شرکت مرتب در جلسات آموزش گروهی؛ مرد بودن؛ دریافت نکردن هم زمان هر گونه مداخله روان شناختی؛ مبتلا نبودن به ویروس HIV ملاک های خروج عبارت بودند از: داشتن سابقه بیماری روان شناختی حاد از قبیل اختلالات سایکوتیک و افسردگی اساسی و غیبت بیش از یک جلسه. با توجه به ملاکهای ورود و خروج مشخص شده در مجموع از هر گروه ۲۰ نفر تا شروع مرحله مداخله باقی ماندند.

پرسش نامه مرکز پیشگیری از رفتارهای پرخطر

برای بررسی وضعیت مصرف مواد و رفتارهای پرخطر، از پرسش نامه بررسی وضعیت مصرف مواد استفاده شد که یک ابزار محقق ساخته است و با اقتباس از پرسشنامه مرکز پیشگیری از رفتارهای پرخطر (Surveillance  system youth risk behavior)برای تعیین میزان مصرف سیگار، الكل و سایر مواد و رفتارهای پرخطر در پژوهش های داخلی و خارجی تهیه شده است (۲۰). این پرسشنامه شامل دو بخش است که در بخش اول اطلاعات جمعیت شناختی از قبیل جنسیت، سن، پایه تحصیلی، رشته تحصیلی، معدل، تعداد فرزندان خانواده، ترتیب تولد، تحصیلات والدین و وضعیت زندگی شرکت کننده ها قرار دارد و در بخش دوم میزان رفتارهای پرخطر جنسی و ضداجتماعی و وضعیت مصرف مواد، سابقه مصرف مواد در خانواده، الگوی مصرف انواع مواد در طول عمر، ۱۲ ماه گذشته و یک ماه گذشته و نیز اولین سن مصرف انواع مواد و تمایل به مصرف مواد در آینده را ارزیابی می کند. این پرسشنامه در داخل کشور از ویژگیهای روان سنجی خوبی برخوردار است و ضریب اعتبار آن 0/87 گزارش شده است (۲۱). به منظور رعایت اصول اخلاقی از شرکت کنندگان خواسته شد که برای جلوگیری از تحریف اطلاعات از نوشتن نام خود روی برگه ها خودداری کنند و به آنها اطمینان کافی در خصوص اینکه کلیه اطلاعات پژوهش حاضر محرمانه خواهد ماند، داده شد..

جدول 1. برنامه جلسات بسته آموزشی و پیشگیری از مصرف مواد و سندرم نقص ایمنی اکتسابی در دانشجویان (نوری، ۱۳۹۰)

جلسات

محتوای آموزشی

اهداف

اول

کلیات اعتیاد

اعتیاد و ایدز خطری جدی، مفاهیم اساسی اعتیاد، آشنایی با مفاهیم کلیدی

دوم

آشنایی با مواد

 

طبقه بندی مواد، آشنایی با مود مخدر یا مواد افیونی، آشنایی با مواد توهم زا، آشنایی با موادمخدر محرک آشنایی با الکل، آشنایی با سیگار و قلیان

سوم

و اعتیاد HIV / AIDS

ایدز، مراحل ابتلا به HIV / AIDS تشخیص و درمان بیماری

چهارم

آثار زیانبار موادمخدر

 

ایجاد نفرت نسبت به مواد مخدر، آگاهی به آثار زیانبار موادمخدر در رابطه با فرد و اجتماع، آشنایی با راههای مقاومت در برابر همسالانی که فرد را نسبت به اعتیاد تشویق می کنند.

پنجم

روش های تصمیم گیری

 

کسب توانایی در تصمیم گیری مناسب در موقع بروز مشکل، توانایی در انتخاب بهترین راه حل از راه حل های مختلف، دوری از عجله در تصمیم گیری، تسلط بر هیجانات در تصمیم گیری

ششم

روش های مقابله با افسردگی

توانایی پذیرش موقعیت های ناخوشایند خارج از کنترل، تقویت جرئتمندی، توانایی کنترل احساسات، توانایی کنترل تفکرات منفی و ..

هفتم

روش های کنترل خشم

 

توانایی آرام سازی خود در مواقع خشم، یادگیری شیوه های غلبه بر خشم، آگاهی با عواقب سوء پرخاشگری، پی بردن به ارزش گذشت و عفو

هشتم

روش های مقابله با تنهایی وکم رویی و طرد شدن

توانایی برقراری روابط اجتماعی با دیگران، کسب توانایی در تغییر طرز فکر خود نسبت به کمرویی، کسب مهارت های مکالمه ای، افزایش تحمل طردشدگی

نهم

روش های مقابله با استرس

 

عوامل تأثیرگذار بر استرس، راهبردهای مقابله با استرس، روش های مدیریت استرس، توصیه های کوچک برای مقابله سازگارانه با استرس

دهم

مهارت های دوست یابی

آشنایی با ویژگی های دوست خوب، آشنایی با آداب دوستی، کسب توانایی در طرد دوستان ناباب

یازدهم

مهارتهای مقابله با شکست

 

کسب توانایی مقابله با تجارب ناخوشایند، توانایی استفاده مطلوب از تجارب شکست، حفظ عزت نفس در رویارویی با مشکلات زندگی، توانایی توکل به خدا در رویارویی با مشکلات و…

دوازدهم

مهارت جرئتمندی (قاطعیت)

مفهوم جرئتمندی و امتناع، مؤلفه های جرئتمندی، سبک های ارتباط، عوامل کلامی و غیر کلامی مؤثر در رفتار جرئتمندانه، روش های مختلف نه گفتن، تکنیک های مقاومت در برابر فشار دیگران

یافته ها

در مجموع از ۴۰ نفر شرکت کننده (۲۰ نفر گروه کنترل و ۲۰ نفر گروه آزمایش) در پژوهش حاضر ۷ نفر از گروه آزمایش و ۶ نفر از گروه کنترل ریزش داشتند. میانگین سنی شرکت کنندگان در گروه آزمایش 15/24 (14/5 SD=) و میانگین سنی شرکت کنندگان در گروه کنترل14/23(99/6 SD=) بود. ۱۰ نفر از شرکت کنندگان گروه آزمایش مجرد، ۲ نفر متأهل و یک نفر نیز وضعیت خود را مشخص نکرده بود. در گروه کنترل ۹ نفر مجرد، ۳ نفر متأهل و ۲ نفر نیز با وضعیت تأهل نامعلوم وجود داشتند.

جدول ۲. میانگین و انحراف معیار پیش آزمون، پس آزمون و پیگیری متغیرهای تمایل به مصرف مواد، میزان رفتارهای جنسی، میل به خودکشی و رفتارهای ضداجتماعی به تفکیک گروه آزمایش و کنترل متغیرها

پیگیری

پس آزمون

پیش آزمون

گروه

متغیرها

SD

M

SD

M

SD

M

 

17/2

32/24

54/2

23/22

43/4

85/33

آزمایش

تمایل به مصرف مواد

82/3

21/33

48/4

76/32

61/3

65/34

کنترل

 

52753/1

  1. 0000/17

83275/1

2308/19

59308/3

0769/35

آزمایش

 

رفتارهای جنسی

 

74162/2

1429/35

07417/3

7143/35

79994/3

8571/33

کنترل

 

72463/1

1538/15

02548/2

5385/16

79440/3

6923/34

آزمایش

 

میل به خودکشی

 

45537/3

3571/35

40652/3

2857/35

26396/4

7857/33

کنترل

16617/2

2308/15

66266/2

3846/16

42053/2

7692/26

آزمایش

رفتارهای ضداجتماعی

 

36736/2

7143/26

16364/2

7143/26

41333/2

1429/26

کنترل

 

 

لازم به ذکر است که منظور از تمایل به مصرف مواد، میزان رفتارهای جنسی، میل به خودکشی و رفتارهای ضداجتماعی در جدول بالا نمراتی است که هر شرکت کننده در سؤال هایی که زیر هریک از این مقوله ها در پرسش نامه رفتارهای پرخطر آورده شده، کسب کرده و پژوهشگر میانگین هریک را محاسبه کرده است. به عنوان مثال در متغیر رفتارهای جنسی منظور جمع نمرات هریک از شرکت کنندگان در سؤالاتی است که برای سنجش استفاده نکردن از کاندوم در رابطه جنسی، رابطه هم زمان جنسی با چند نفر، تعدد شرکای جنسی و تنوع طلبی جنسی کسب کرده است. قبل از انجام آزمون تحلیل واریانس با اندازه گیری اندازه گیری مکرر، برای رعایت پیش فرض های تحلیل واریانس با اندازه گیری مکرر آزمون های باکس، کرویت موچلی، و لون به عمل آمد. براساس نتایج آزمون باکس که برای هیچ یک از متغیرها معنی دار نبود، شرط همگنی ماتریس های واریانس کواریانس به درستی رعایت شده است. براساس آزمون کرویت موچلی که در هیچ یک از متغیرها معنی دار نبود، فرض برابری واریانس های درون شرکت کننده ها رعایت شده است و براساس آزمون لون و معنی دار نبودن آن برای هیچ یک از متغیرها، شرط برابری واریانس های بین گروهی رعایت شده است. نتایج تحلیل واریانس با اندازه گیری مکرر نشان داد که بین میانگین پیش آزمون، پس آزمون و پیگیری تمایل به مصرف مواد، میزان رفتارهای جنسی، میل به خودکشی و رفتارهای ضداجتماعی در دو گروه آزمایش و کنترل تفاوت معنی داری وجود دارد.

جدول ۳. تحلیل واریانس با اندازه گیری مکرر برای مقایسه پیش آزمون، پس آزمون و پیگیری متغیرهای تمایل به مصرف مواد، میزان رفتارهای جنسی، میل به خودکشی و رفتارهای ضداجتماعی به تفکیک گروه آزمایش و کنترل

مقیاس

منبع اثر

مجموع مجذورات

درجه آزادی

مینگین مجذورات

F

معنا داری

مجذور اتا

تمایل به مصرف مواد

مرحله

052/79815

2

776/64004

388/20

000/0

36/0

مرحله*گروه

814/117482

2

533/47105

005/15

000/0

45/0

خطا

579/140929

24

260/3139

 

 

 

رفتارهای جنسی

مرحله

92/566

2

92/566

11/64

000/0

64/0

مرحله*گروه

26/1572

2

13/786

89/88

000/0

83/0

خطا

34/318

24

84/8

 

 

 

میل به خودکشی

مرحله

43/658

1

43/658

08/100

000/0

73/0

مرحله*گروه

35/1845

2

67/922

25/140

000/0

86

خطا

83/236

36

57/6

 

 

 

رفتارهای ضداجتماعی

مرحله

06/309

1

06/309

44/83

000/0

69/0

مرحله*گروه

61/596

2

81/284

90/76

000/0

81/0

خطا

33/133

36

704/3

 

 

 

نتایج تحلیل واریانس با اندازه گیری مکرر با توجه به معنی دار بودن اثر مرحله حاکی از این است که بین میانگین پیش آزمون، پس آزمون و پیگیری تمایل به مصرف مواد، میزان رفتارهای جنسی، میل به خودکشی و رفتارهای ضداجتماعی در دو گروه آزمایش و کنترل تفاوت معنی داری وجود. از طرفی معنی داری تعامل مرحله با گروه در کلیه متغیرها نیز حاکی از این است که در مراحل پس آزمون وپیگیری، میانگین گروه آزمایش به طور معنی داری پایین تر از گروه کنترل است.

نتایج آمون تعقیبی بون فرنی نشان می دهد که نمرات تمایل به مصرف مواد، میزان رفتارهای جنسی، میل به خودکشی و رفتارهای ضداجتماعی گروه آزمایش در پس آزمون و پیگیری به طور معنی داری کمتر از پیش آزمون است در حالی که بین نمرات پیش آزمون با پس آزمون و پیگری گروه کنترل تفاوت معنی داری وجود ندارد.

جدول 4.نتایج آزمون تعقیبی بون فرنی برای مقایسه ی نمرات تمایل به مصرف مواد،رفتارهای جنسی، میل به خودکشی و رفتارهای ضد اجتماعی

متغیرها

گروه

مراحل

پس آزمون

پیگیری

تمایل به مصرف مواد

 

آزمایش

پیش آزمون

69/11-**

46/10-**

 

پس آزمون

23/29-

کنترل

پیش آزمون

14/3

64/4

 

پس آزمون

50/2-

رفتارهای جنسی

 

آزمایش

پیش آزمون

84/15-**

07/18-**

 

پس آزمون

23/2*

کنترل

پیش آزمون

85/1-

28/1-

 

پس آزمون

571/0*

میل به خودکشی

 

آزمایش

پیش آزمون

15/18-**

53/19-**

 

پس آزمون

38/1

کنترل

پیش آزمون

50/1-

57/1-

 

پس آزمون

071/0-

رفتارهای ضداجتماعی

آزمایش

پیش آزمون

38/10-**

53/11-**

 

پس آزمون

15/1

کنترل

پیش آزمون

571/0-

571/0-

 

پس آزمون

250/0

بحث

با توجه به اینکه جهان در دهه های اخیر با آمارهای تکان دهنده ای از شیوع مصرف مواد، عموما در سطح جامعه و به ویژه در جمعیت جوان و نوجوان مواجه شده است و نیز به دلیل ابتلای به بیماری هایی همچون ایدز از طریق تزریق وریدی و به خاطر نگرانی های دیرپا درباره اثرات زیانبار دارویی، اجتماعی، قانونی، بهداشتی و اقتصادی ناشی از سوء مصرف مواد، اکنون شاهد اقداماتی فوری برای گسترش هرچه بیشتر و بهتر راهبردهای پیشگیری کارآمد هستیم. در جوامع صنعتی برنامه های متنوعی را برای پیشگیری و سوء مصرف مواد در دست اجرا دارند. این برنامه ها بیشتر بر نوجوانان و جوانان تمرکز دارند که بیشترین شیوع مصرف را داشته اند و خطر بالایی آنها را در ابتلای به مواد مخدر تهدید می کند (۲۲). بنابراین هدف از انجام پژوهش حاضر عبارت بود از تعیین اثربخشی بسته آموزشی پیشگیری از مصرف مواد و سندرم نقص ایمنی اکتسابی در دانشجویان، همان طور که در یافته ها نشان داده شد، نتایج حاکی از اثربخشی بسته آموزش پیگیری از مصرف مواد و سندرم نقص ایمنی اکتسابی بر کاهش رفتارهای پرخطر جنسی بود.

نتیجه این پژوهش با نتایج سایر پژوهش ها همسو است (۲۳، ۲۴). ایدز یک بحران بهداشتی، اجتماعی و روانی ناشی از رفتارهای پرخطر است که نه تنها بزرگسالان بلکه کودکان و نوجوانان را نیز تحت تأثیر قرار می دهد. به طوری که می توان گفت در حال حاضر بیماری ایدز مشکل گروه جوانان است و ۸۵٪ این بیماران در کشورهای در حال توسعه زندگی می کنند. ۵۰٪ موارد جدید آلودگی به ایدز به سنین10 – ۲۴ سال اختصاص دارند و در هر دقیقه ۵ جوان به این ویروس آلوده می شوند. بیماری ایدز چنان گسترش یافته است که در حال حاضر چهارمین قاتل و اولین عامل معلولیت زای جهان سوم است (۲۵). براساس آمارهای جهانی حدود ۸۰٪ عفونت های ویروسی ایدز از راه تماس جنسی و ۱۲٪ از طریق اعتیاد تزریقی و استفاده از سرنگ های آلوده و مشترک و ۴٪ از طریق انتقال فراورده های خونی منتقل می شود. این در حالی است که متخصصین و کارشناسان معتقدند که الگوی ابتلا به ویروس ایدز در کشور ما متفاوت است و برآورد می شود که ۳۱٪ از موارد ابتلا در ایران از طریق اعتیاد تزریقی، ۲۵٪ انتقال خون، ۱۱٪ به صورت متفرقه انجام می یابد. به این ترتیب افراد معتاد به ویژه معتادان تزریقی به طور فاحشی بیشتر از افراد عادی جامعه در معرض خطر آلودگی به ویروس ایدز هستند (۲۷،26).

پیشگیری از عفونت های فوق که ناشی از رفتارهای پرخطر است با افزایش شناخت و تغییر رفتار افراد در زمینه رفتارهای جنسی و تزریق داروها و اقدامات درمانی مؤثر امکان پذیر است. با توجه به افزایش رفتارهای پرخطر در نوجوانان و جوانان ضروری است که همه نوجوانان و جوانانی که به مدرسه و دانشگاه می روند، فرصتی برای یادگیری مراقبت از خود در مقابل این بیماری داشته باشند. از آنجایی که در هیچ یک از کتب دانشگاهی ما به این مسائل پرداخته نشده و واحد درسی خاصی نیز با عنوان پیشگیری از رفتارهای پرخطر وجود ندارد، لذا همان طور که انتظار داشتیم با دادن آموزش هایی در غالب کتابچه آموزش پیشگیری از مصرف مواد و سندرم نقص ایمنی اکتسابی که در غالب رویکردهای پیشگیری اولیه تعبیه شده است، میزان بروز این رفتارها در دانشجویان کاهش یافت.

در همین راستا بعضی از کشورها کمیته های ارتقای بهداشت با اهداف مدون در مدارس تشکیل داده که در آنها پژوهش های مداخله ای به منظور تأثیر آموزش در مدارس انجام می شود. از آنجایی که در آموزش و پرورش و

آموزش عالی ما هنوز این قبیل آموزش های پیشگیرانه نتوانسته جایگاه واقعی خود را پیدا کند و هیچ گونه واکسناسیونی در خصوص پیشگیری از ابتلا به اعتیاد و ایدز صورت نگرفته، لذا حداقل آموزش های پیشگیرانه در

دانشگاه ها می تواند در کاهش این قبیل مشکلات مؤثر باشد. هزینه های پیشگیری به مراتب کمتر از درمان است. بنابراین ضروری است که یک هماهنگی بین برنامه های بهداشت مدارس به صورت خط مشی حمایتی جامعه و آموزش رفتاهای سالم برای تأثیر بر دانش آموزان و دانشجویان به وجود آید. بنابراین تغییر رفتارهای بهداشتی مردم مستلزم اطلاع و آگاهی آنها است.

هرچند که یافته ها نشان می دهند تغییر نمره آگاهی بعد از برنامه آموزشی در افرادی که تحصیلات بالاتر از دیپلم داشتند، بیش از افراد با مدرک دیپلم بوده است. به طوری که در افراد با تحصیلات بیشتر به طور معنی داری برنامه آموزش تأثیر بیشتری داشته است. در این خصوص مطالعه Sallah و همکاران (۱۹۹۸) بر دانشجویان دانشگاه بنین، ارتباط معنی داری را بین سطح تحصیلات و آگاهی و نگرش نشان داد (۲۸) Maswaniya و همکاران (۲۰۰۰) طی تحقیقی که در مدرسه پرستاری ناکازاکی به منظور ارزیابی علم و نگرش دانشجویان پرستاری دختر در رابطه با ایدز انجام دادند به این نتیجه رسیدند که اجرای برنامه آموزشی مناسبی در مدارس پرستاری ژاپن به منظور کاهش درک غلط دانشجویان از بیماری ایدز ضروری است (۲۹).

از دیگر نتایج این پژوهش اثربخشی آموزش پیشگیری از مصرف مواد و سندرم نقص ایمنی اکتسابی بر کاهش نرخ رفتارهای ضداجتماعی (رانندگی حین مصرف مواد یا الكل، ضدوخورد فیزیکی، حمل چاقو، فرار از منزل، تهدید دیگران و غیبت از دانشگاه بود. این نتیجه نیز با نتایج سایر پژوهش ها در این خصوص (۳۰) همخوان است. از آنجایی که بسیاری از دانشجویان از اثرات بازداری زدایی مصرف مواد و الكل بی خبر هستند، به نوعی دچار عزت نفس کاذب در این خصوص می شوند که در برابر اثرات بازدارنده مواد از خود کنترلی بالایی برخوردارند و مصرف این مواد نمی تواند باعث زوال هشیاری و کنترل آنها شود. از طرفی به دلیل نبود آگاهی لازم در خصوص اینکه هر چقدر دوز مصرف این مواد بالاتر رود، اثرات بازداری زدایی قوی تری دارند و همچنین نداشتن تجربه کافی در خصوص مصرف مواد و پی بردن به اثرات آن، اقدام به مصرف مواد کرده و بلافاصله پس از مصرف نیز در سطح اجتماع ظاهر می شوند و یا به رانندگی می پردازند که می تواند منجر به پیامدهای ناگواری برای خود آنها و دیگران شود. براساس مطالعات، گرایش به مصرف موادمخدر در بین نوجوانان در افزایش خلافکاری و کاهش عملکرد تحصیلی آنها تأثیرگذار است. بنابراین هر گونه آموزشی در زمینه کاهش مصرف مواد و یا پیشگیری از مصرف آن نه تنها منجر به امتناع جوانان و نوجوانان از مصرف می شود بلکه همچنین می تواند منجر به کاهش رفتارهای پرخطری که پس از مصرف مواد رخ می دهند، شود.

از دیگر نتایج پژوهش حاضر این بود که آموزش پیشگیری از مصرف مواد و رفتارهای پرخطر منجر به کاهش میل به خودکشی در دانشجویان می شود. برخی از پژوهشها نشان میدهند پیشگیری از دسترسی به الکل و وسایل موتوری، روشی برای پیشگیری از مرگ و میر ناشی از خودکشی است (۳۱). هرچند که رابطه بین افکار خودکشی و مصرف مواد می تواند یک رابطه دوسویه باشد، ولی در خصوص دانشجویان و نوجوانانی که ناخواسته در دام اعتیاد گرفتار شده و یا مبتلا به ویروس نقص ایمنی بدن شده اند، با توجه به اینکه سبک های حل مسئله آنها نامناسب(هيجان مدار به جای مسئله مدار) است و ممکن است نتوانند هیچ گونه راهی برای بازگشت به زندگی سالم متصور شوند، میزان افکار خودکشی به عنوان آخرین راه پایان دادن به مشکلات بالا خواهد رفت. لذا انتظار می رود که دریافت آموزش هایی در خصوص پیشگیری از اعتیاد و سایر رفتارهای پرخطر منجر به کاهش افکار خودکشی در دانشجویان شود. از طرفی درباره خودکشی نوجوانان و جوانان عوامل خطرساز (Risk factors) نقش مهمی دارند. از جمله این عوامل که در تحقیقات آمده است، سن، جنس، افسردگی، اختلال سلوک، سوء مصرف دارو و مواد و … را می توان برشمرد (۳۲). بنابراین آموزش پیشگیری از مصرف و مواد و سندرم نقص ایمنی می تواند باعث کاهش نرخ رفتارهای پرخطری از این قبیل در دانشجویان شود.

در نهایت یافته های پژوهش نشان داد آموزش پیشگیری از مصرف مواد و ویروس نقص ایمنی بدن باعث کاهش تمایل به مصرف مواد در دانشجویان می شود. این یافته با نتایج سایر پژوهش ها همخوان است (۳۵-۳۳). پژوهش های مذکور به این نتیجه رسیدند که با آموزش مهارت های پیشگیری از مصرف مواد می توان نگرش افراد به ویژه نوجوانان و جوانان نسبت به مصرف مواد را تغییر داد و گرایش آنان به مصرف مواد را کاهش داد. دلیل این تغییر این است که نگرش افراد نسبت به یک موضوع برگرفته از میزان شناختی است که نسبت به آن دارند. وقتی نوجوانان ساکن مناطق پرخطر تنها اطلاعات ناقصی از اطرافیان نسبت به موادمخدر پیدا می کنند و اغلب آن اطلاعات غلط هستند و بر جنبه های فریبنده مواد تأکید دارند، نگرش نسبتا مثبتی به این مواد پیدا می کنند. بررسي Botvin و Griffin(۲۰۰۴) نیز نشان داد، آموزش پیشگیری از اعتیاد می تواند بر آگاهی و نگرش دانش آموزان تأثیر مثبتی داشته باشد (۱۵). آنان در این تحقیقات بیان کرده اند که در زمینه درمان و پیشگیری از سوء مصرف مواد، آموزش مهارتهای ارتباطی، مهارتهای تصمیم گیری و حل مسئله، مهارتهای اضطراب و تنیدگی، مهارتهای قاطعیت و جرئت ورزی باعث میشود که افراد تعارض های خود با همسالان را به طریق سازندهای حل کنند. همچنین توانایی مهار تکانه و برانگیختگی در آنها افزایش می یابد و افزایش مهارت های مقابله ای شناختی در آنان باعث کاهش تمایل به استفاده از موادمخدر و پیشگیری از مصرف موادمخدر می شود. بنابراین آموزش بسته پیشگیری از مصرف مواد و سندرم نقص ایمنی اکتسابی می تواند منفی سازی نگرش شرکت کنندگان را در ابعاد مختلف در پی داشته باشد. از جمله محدودیت های پژوهش حاضر محدود بودن جامعه آماری به دانشجویان دانشگاه آزاد اسلامی واحد رودهن است. محدودیت دیگر پژوهش حاضر ناممکن بودن انجام تست های دقیق به منظور کنترل مصرف مواد است؛ چراکه پژوهشگر صرفا به گفته های شرکت کنندگان مبنی بر نداشتن سابقه مصرف هرگونه مواد اکتفا کرده و ابزار دقیق تری برای بررسی صحت این پاسخ در دست نداشته است. ناممکن بودن کنترل دقیق تمامی متغیرهای مزاحم تأثیر گذار بر متغیر وابسته محدودیت دیگر این پژوهش بود که تلاش شد از طریق انتخاب تصادفی شرکت کننده ها تا حد زیادی این مشکل برطرف شود. نبود گروه آزمایش دیگری برای مقایسه اثربخشی این مداخله نسبت به سایر مداخلات اثربخش در حیطه پیشگیری از مصرف مواد و رفتارهای پرخطر محدودیت دیگر پژوهش حاضر بود. پیشنهاد می شود قبل از به کار گیری شرکت کنندگان در پژوهش، از سایر ابزارهای دقیق سنجش اعتیاد، از قبیل تست ادرار و از مطالعات دو سر کور برای سنجش دقیق اثربخشی مداخله استفاده شود. همچنین پیشنهاد میشود که در پژوهش های آتی اثربخشی این مداخله نسبت به مداخلات دیگر در زمینه پیشگیری از مصرف مواد و رفتارهای پرخطر بررسی شود.

نتیجه گیری

با مدنظر قرار دادن این امر که دانشجویان امروز، همان دانش آموزان محروم از آموزش مناسب دیروز هستند که با آموزش به موقع و مناسب می توانند به پدران و مادرانی آگاه مبدل شوند و خود پرورش دهنده نسلهایی آگاه باشند ضرورت آموزش و آگاه سازی به عنوان یکی از استراتژی های پذیرفته شده جهانی در خصوص پیشگیری از اعتیاد کاملا مشخص و روشن است. با توجه به اینکه اثربخشی بسته آموزشی پیشگیری از مصرف مواد و سندرم نقص ایمنی بدن بر کاهش رفتارهای پرخطر دانشجویان در این پژوهش مشخص شد، انتظار می رود که مسئولان دانشگاه ها و مراکز مشاوره در سطح دانشگاه های سراسر کشور از نتایج این پژوهش برای کاهش رفتارهای پرخطر و ارتقای سطح سلامت دانشجویان بهره بگیرند.

سپاسگزاری

با مدنظر قرار دادن این امر که دانشجویان امروز، همان دانش آموزان محروم از آموزش مناسب دیروز هستند که با آموزش به موقع و مناسب می توانند به پدران و مادرانی آگاه مبدل شوند و خود پرورش دهنده نسلهایی آگاه باشند ضرورت آموزش و آگاه سازی به عنوان یکی از استراتژی های پذیرفته شده جهانی در خصوص پیشگیری از اعتیاد کاملا مشخص و روشن است. با توجه به اینکه اثربخشی بسته آموزشی پیشگیری از مصرف مواد و سندرم نقص ایمنی بدن بر کاهش رفتارهای پرخطر دانشجویان در این پژوهش مشخص شد، انتظار می رود که مسئولان دانشگاه ها و مراکز مشاوره در سطح دانشگاه های سراسر کشور از نتایج این پژوهش برای کاهش رفتارهای پرخطر و ارتقای سطح سلامت دانشجویان بهره بگیرند.

References

 Johnston , O’Malley PM, Bachman JG,Schulenberg JE. Monitoring the Future: National Survey Results on Drug Use, 1975-2007. Volume I, Secondary School Students. NIH Publication No. 086418A. National Institute on Drug Abuse (NIDA).2008.

 Slutske WS. Alcohol use disorders among US college students and their non-college-attending peers. Arch Gen Psychiatry. 2005;62(3):321-7. https://doi.org/10.1001/archpsyc.62.3.321 PMid:15753245

 Di Pietro MC, Doering-Silveira EB, Oliveira MPT,Rosa-Oliveira LQ, Da Silveira DX. Factors associated with the use of solvents and cannabis by medical students. Addict Behav. 2007;32(8):1740-4. https://doi.org/10.1016/j.addbeh.2006.12.004

PMid: 17300873

  Zarrabi H, Najafi K, Kafi M, Shirazi M. Substance useamong students of Guilan University of Medical Sciences in Iran in 2005-2006. Acta Medica Iranica. 2009;47(6):473-8.

 Tapert SF, Aarons GA, Sedlar GR, Brown SA.Adolescent substance use and sexual risk-taking behavior. J Adolesc Health. 2001;28(3):181-9. https://doi.org/10.1016/S1054-139X(00)00169-5

Baskin-Sommers A, Sommers I. The co-occurrence ofsubstance use and high-risk behaviors. J Adolesc Health.2006;38(5):609-11. https://doi.org/10.1016/j.jadohealth.2005.07.010 PMid:16635777

 Rajae A, Bayazi M. Effect of a preventive of addictionplan on Self-esteem, Attitude, tendency and Knowledge in the young about Drug Abuse. J Res Knowledge Psychol Islamic Azad University of Khorasgan. 2005;8(30):71-86.

 Botvin G, Botvin E. School-based programs substance abuse: a comprehensive textbook. 3nd ed. London: Williams & Wilkins; 1997.

 Bahraini-Borujeni M, Ghaedamini Haroni G,Saedzadeh H, Sepehri-Borujeni K. Examination of the four effectiveness methods of preventive from drug abuse on changing attitude towards drug abuse in the high schools boys. J Shahrekord Univ Med Sci. 2014;16(2):43-51. 

 Satari B, Ahad A, Mohamadi M. Attitude, Addiction,Ardebil, Iran, Narcotics, Tendency. Social WelfareQuarterly. 2003;3(9):263-82.

McLellan AT, McKay JR, Forman R, Cacciola J,Kemp J. Reconsidering the evaluation of addiction treatment: from retrospective follow-up to concurrent recovery monitoring. Addiction. 2005;100(4):447-58. https://doi.org/10.1111/j.1360-0443.2005.01012.x PMid:15784059

 Waddell C, McEwan K, Shepherd CA, Offord DR,Hua JM. A public health strategy to improve the mental health of Canadian children. Can J Psychiatry. 2005:50(4):226-33. https://doi.org/10.1177/070674370505000406 PMid:15898462

 Petraitis J, Flay BR, Miller TQ. Reviewing theories ofadolescent substance use: organizing pieces in the puzzle. Psychological bulletin. 1995;117(1):67. https://doi.org/10.1037/0033-2909.117.1.67 PMid:7870864

 Skiba D, Monroe J, Wodarski JS. Adolescent substance use: Reviewing the effectiveness of prevention strategies. Social Work. 2004;49(3):343 https://doi.org/10.1093/sw/49.3.343 PMid:15281689

Botvin GJ, Griffin KW. Life skills training: Empiricalfindings and future directions. Journal of Primary Prevention 2004;25(2):211-32. https://doi.org/10.1023/B:JOPP.0000042391.58573.553.

 Spain CODP. Drug-abuse prevention in the school:Four-year follow-up of a programme. Psicothema. 2002;14(4):685-92.

Spoth RL, Redmond C, Trudeau L, Shin C. Longitudinal substance initiation outcomes for a universal preventive intervention combining family and school programs. Psychol Addict Behav. 2002;16(2):129.  https://doi.org/10.1037/0893164X.16.2.129 PMid:12079251

Rahimi-Movaghar A, Amin-Esmaeili M, Shadloo B,Noroozi A, Malekinejad M. Transition to injecting drug use in Iran: A systematic review of qualitative and quantitative evidence. International Journal of Drug Policy. 2015;26(9):808-19. PMCid:PMC4625838

Krejcie RV, Morgan DW. Determining sample sizefor research activities. Educ Psychol Meas.1970;30(3):607-10. https://doi.org/10.1177/001316447003000308

  Brener ND, Kann L. Kinchen SA, Grunbaum JA,Whalen L, Eaton D, et al. Methodology of the youth risk behavior surveillance system. MMWR RecommRep. 2004;53(RR-12):1-13. PMid:15385915

 Mohammadkhani S. Prevalence of cigarette smoking, alcohol drinking and illegal drugs use among Iranian adolescents. J Kerman Univ Med Sci2012;19(1):3248.

Pentz MA. Directions for future research in drugabuse prevention. Prev Med. 1994;23(5):646-52. https://doi.org/10.1006/pmed. 1994.1107 PMid:7845932

Phongsavan P, Forero R, Rissel C. Havea D,Olatunbosun-Alakija A. Smith B, et al. Sexual health behaviours among Pacific Island youth in Vanuatu, Tonga and the Federated States of Micronesia. Health Promot Austr. 2005;16(2):144-50. https://doi.org/10.1071/HE05144 PMid: 16130591

  Míguez-Burbano MJ, de Pool MI, Hadrigan MS,Jackson Jr MJ, Angarita I, Then EP, et al. HIV knowledge and risk behaviors among women in law enforcement in Bogotá, Colombia: potential role as community educators. J Urban Health. 2005;82(4):iv43-57. https://doi.org/10.1093/jurban/jti 107

 Herlitz C, Ramstedt K. Assessment of sexualbehavior, sexual attitudes, and sexual risk in Sweden (1989-2003). Arch Sex Behav. 2005;34(2):219-29. https://doi.org/10.1007/s-10508-005-1799-5PMid:15803255

  Eloundou-Enyegue PM. Meekers D, Calvės AE.From awareness to adoption: the effect of AIDS education and condom social marketing on condom use in Tanzania (19931996). J Biosoc Sci.2005:37(03):257-68. https://doi.org/10.1017/S0021932004007011 PMid: 15906883

 Xia G, Yang X. Risky sexual behavior among femaleentertainment workers in China: implications for HIV/STD prevention intervention. AIDS Educ Prev. 2005;17(2):143-56. https://doi.org/10.1521/aeap . 17.3.143.62904PMid: 15899752

 Sallah E, Grunitzky-Bekele M, Bassabi K, Dodzro K,Sadzo A, Balogou A, et al. Sexual behavior, knowledge and attitudes to AIDS and sexually transmitted diseases of students at the University of Benin (Togo). Sante. 1999:9(2):101-9. PMid:10377497

 Maswanya E, Moji K, Aoyagi K, Yahata Y, KusanoY, Nagata K, et al. Knowledge and attitudes toward AIDS among female college students in Nagasaki, Japan. Health Educ Res. 2000;15(1):5-11. https://doi.org/10.1093/her/15.1.5 PMid: 10788202

  Yazdanpanah B, Safari M, Yosefi M, Angha P,Habibian M, Zandi K, et al. Effects of Community Based Educational Prevention Program of Drug Abuse in Reduction of High Risk Behavior.SSU_Journals. 2010;18(3):191-8.

Shaffer D, Pfeffer CR. Practice parameter for theassessment and treatment of children and adolescents with suicidal behavior. J Am Acad Child Adolesc Psychiatry,2001:40(7):24S-51s.https://doi.org/10.1097/00004583-200107001-00003

Brent DA, Moritz G, Liotus L, Schweers J, Balach L,Roth C, et al. Familial risk factors for adolescent suicide. Acta Psychiatr Scand. 1994;89(1):52-8. https://doi.org/10.1111/j.1600-0447.1994.tb01485.x PMid:8140907

 Kaminski JW. Valle LA, Filene JH, Boyle CL. A meta-analytic review of components associated with parent training program effectiveness. J Abnorm Child Psychol.2008;36(4):567-89https://doi.org/10.1007/s10802-007-9201-9 PMid:18205039

 Livingston JD, Milne T, Fang ML, Amari E. Theeffectiveness of interventions for reducing stigma related to substance use disorders: a systematic review. Addiction. 2012;107(1):39-50. https://doi.org/10.1111.1360-0443.2011.03601.x PMid:21815959 PMCid:PMC3272222

 Sohrabi F. Hadian M, Daemi H, Farid AA. The effectiveness of healthy behavior training program in changing attitude of students towards substance abuse. Int J Behav Med. 2008;2(3):209-20

مقالات پیشین

گفتگو کنید

1 نظر

نظر دهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

این مطلب را به دوستان خود به اشتراک بگذارید

خواننده گرامی

آیا می دانستید بسیاری از مشکلات شخصی و گروهی با کمک گرفتن از مشاوران منخصص به راحتی قابل حل می باشد.

دیر اقدام نکنید

به راحتی با کارشناسان ما در تماس باشید تا شما را برای انتخاب مشاور راهنمایی نمایند.
اینجا کلیک نمایید
لیست محتوا
مرکز مشاوره

با ما تماس بگیرید تا با برترین مشاوران کشور مشاوره داشته باشید

مرکز مشاوره مهستا